Trong thế giới của nghệ thuật, kiến trúc và thiết kế đầy màu sắc, tỉ lệ vàng là thuật ngữ không còn xa lạ gì nữa.

Từ những cái tên như Le Corbusier và Salvador Dali, những tên tuổi lừng lẫy trong giới nghệ thuật sử dụng những con số theo tỉ lệ này, rồi đên đền thờ Parthenon, kim tự tháp Giza, và cả những bức tranh nổi tiếng của Michelangelo, và thậm chí cả biểu tượng trái táo khuyết của Apple cũng được đồn đại là sử dụng tỉ lệ vàng này mà xây dựng nên.

Nếu bạn tin những điều này thì bạn đang nhầm to rồi đấy! Tỉ lệ vàng huyền thoại? Cột mốc “mẫu mực” của các thiết kế? Bạn biết không, rất nhiều nhà thiết kế không hề sử dụng đến con số này, và nếu có, họ đều giảm thiểu mức độ ảnh hưởng của nó ở mức thấp nhất trên sản phẩm của mình. Thậm chí các nhà khoa học đã chứng minh nếu như bạn tin rằng tất cả những tác phẩm tuyệt vời đều ẩn sau nó một tỉ lệ vàng “mẫu mực”, thì bạn chắc chắn là thuộc nhóm người sống cách đây tới 150 năm rồi.

3044877-inline-i-1-the-golden-ratio-designs-biggest-urban-legend

Vậy thế nào là tỉ lệ vàng?

Được miêu tả lần đầu tiên trong cuốn Euclid’s Elements cách đây 2300 năng, khái niệm của thuật ngữ này được viết như sau: hai đối tượng được gọi là có tỷ số vàng hay tỷ lệ vàng nếu tỷ số giữa tổng của các đối tượng đó với đối tượng lớn hơn bằng tỷ số giữa đối tượng lớn hơn với đối tượng nhỏ hơn. Và tỷ số này được ghi chép là vào khoảng 1.6180. Ứng dụng phổ biển nhất của tỷ số vàng này chính là một hình chữ nhật “vàng”, cái mà có thể được chia ra thành một hình vuông hoàn hảo và một hình chữ nhật có những số đo xung quanh tỷ lệ thuận với hình chữ nhật lớn ban đầu. Nếu bạn nhìn xung quanh và thử đo đạt, bạn sẽ thấy gần như tất cả mọi vật đều được sử dụng tỷ lệ này!

Nói đơn giản hơn, nếu như bạn có hai đối tượng (hoặc một đối tượng có thể phân chia ra thành hai phần hình vuông và chữ nhật hoàn hảo như trên), và bắt đầu tính toán, bạn sẽ nhận được kết quả tỷ lệ cuối cùng là 1.6180. Vấn đề là, cho dù bạn tính toán cẩn thận và chi tiết tới mực nào, tỉ lệ bạn nhận được sẽ là 1.6180339887… và con số này sẽ kéo dài mãi.

“Chẳng có một thứ gì trên đời này có tỉ lệ vàng một cách chuẩn mực hết! Bởi đó là một con số vô tỷ”, Keith Devlin – giáo sư Toán học của đại học Stanford cho hay. Tất cả những gì bạn có chỉ có thể là một tỷ lệ tương đối, từ màn hình tỷ lệ 3:2 của iPad, cho tới màn hình tỷ lệ 16:9 của TV HD, bởi tỷ lệ vàng cũng chỉ được xấp xỉ như con số Pi vậy. Vì vậy nên những vật dụng hoặc tác phẩm được cho rằng dùng tỷ lệ vàng thì cũng sai số không hề ít.

Tỷ lệ vàng và hiệu ứng Mozart

Nhưng 1.6180 cũng gần đúng mà? Có thể! Nhưng chưa có một tài liệu khoa học nào thực sự chứng minh các tác phẩm hoặc công trình nổi tiếng trên thế giới như đền thờ Parthenon hoặc Mona Lisa đều sử dụng con số này. Và nếu có, thì họa chăng đó là sản phẩm của hai người – một người dùng “nhầm” và một người khác “thổi phồng” nó lên mà thôi!

Người đầu tiên kể đến đó la Luca Pacioli, một thầy tu đã viết một cuốn sách với tựa đề “De Divina Proportione” vào năng 1509. Kỳ lạ là cuốn sách này thay vì nói về tỷ lệ vàng theo đúng lý thuyết, thì lại đưa ra những ý kiến của mình nhằm ủng hộ tỷ lệ này, và thế là bỗng nhiên ý kiến của ông trở thành một chân lý! Chân lý tự phát này được lan rộng ra sau này nhờ người họa sĩ thiên tài Leonardo da Vinci, bởi ông là bạn thân của Luca Pacioli. Da Vinci đã giới thiệu cuốn sách của người bạn mình, và sau đó, tất cả mọi người đều cho rằng, những thuật toán và công trình toán học ẩn sâu dưới những bức tranh tuyệt vời của người họa sĩ tài ba này đều ẩn giấu những tỷ lệ vàng.

3044877-inline-i-2-the-golden-ratio-designs-biggest-urban-legend

Một nhân vật nổi tiếng khác cũng tin vào tỷ lệ này đó là Adolf Zeising – một nhà tâm lý học ủng hộ tỷ lệ vàng, ông nói rằng đó là chân lý, là qui luật chung của cả vũ trụ, là vẻ đẹp hoàn hảo có mặt trong những tuyệt tác của tự nhiên và cả nghệ thuật do con người tạo ra. Vấn đề duy nhất của Zeising là ông ấy đưa ra những dẫn chứng sai lệch so với lí thuyết. Ví dụ như, Zeising tranh cãi rằng tỷ lệ vàng trên cơ thể con người là hoàn hảo nếu như tính chiều cao từ…rốn của người cho đến chân so với tổng chiều cao con người, ta sẽ được một tỷ lệ vàng hoàn chỉnh. Điều đó chỉ là dùng một bộ phận để cố tình “nhét” vào những con số vàng, bởi nếu phải đo lường những thứ phức tạp như bộ phận cơ thể người, tỷ lệ ta nhận được là những con số gần với 1.6.

Nhưng  điều đó cũng chẳng quan trọng, khi mà thuyết của Zeising vẫn trở nên vô cùng phổ biến, và nó giống như thuyết “hiệu ứng Mozart” vào thế kỉ 19 vậy, đó là nghe nhạc giao hưởng sẽ khiến cho bạn trở nên thông minh hơn. Và thuyết tỷ lệ vàng này ngày một trở nên phổ biến hơn khi nhà kiến trúc sư người Thụy Sĩ – Pháp Le Corbusier đã dựa vào tỷ số vàng để vẽ bức tranh “Bữa ăn cuối cùng” – The last supper. Và thế là, tất cả những nhà khoa học và khảo cổ sau này khi tìm kiếm và phân tích tác phẩm hay công trình cổ đều cố áp tỷ lệ vàng này vào để nghiên cứu. Vô hình chung, lý thuyết tỷ-số-vàng-chưa-được-khoa-học-chứng-minh này bỗng trở thành chân lý của nghệ thuật, thiết kế và kiến trúc ngày nay.

Có lẽ bạn không thích tỷ lệ vàng đến thế?

Trong cuộc sống thực tế, chúng ta gần như “từ chối” tỷ lệ vàng này. Giáo sư Devlin cho hay, ông đã thực hiện một thí nghiệm để kiểm chứng xem thực sự thì có phải ai cũng thấy những đối tượng mang tỷ lệ vàng đều “bắt mắt” như đúng chân lý của nó. Cụ thể hơn, ông đã yêu cầu hàng trăm sinh viên thuộc khoa tâm lý học chọn một khối hình chữ nhật họ thích nhất giữa rất nhiều hình chữ nhật đủ kích thước được cho sẵn. Nếu như chúng ta tin rằng mọi vật chỉ đẹp khi nó được tạo ra dựa trên tỷ lệ vàng, vậy thì những sinh viên này phải sẽ chọn ra những hình chữ nhật có tỷ lệ này hoặc gần như thế. Nhưng kết quả không phải vậy, họ chọn những hình chữ nhật theo họ đánh giá là “bắt mắt”, nhưng hầu hết trong số chúng không hề có kích thước theo tỷ số vàng.. “Đây chính là một cách để minh chứng cho sự phức tạp của tâm lý con người”, ông Devlin nói. Và thực tế là tỷ lệ vàng chỉ là một thứ để chúng ta “bấu víu” vào khi giải thích cho một cái gì đó chúng ta thấy đẹp mà thôi.

3044877-inline-i-3-the-golden-ratio-designs-biggest-urban-legend

Thí nghiệm của Devlin không phải là minh chứng duy nhất cho việc tâm lý con người không hề “thần tượng” tỷ số vàng đến thế, một nghiên cứu ở trường Haas ở Berkeley cũng đã chỉ ra rằng, trung bình tỷ lệ kích thước giữa các vật mà con người ta có xu hướng chọn thường nằm trong khoảng 1.414 đến 1.732. Khoảng tỷ lệ này có chưa tỷ số vàng, nhưng rõ ràng nó không phải là tỷ số hoàn hảo cho một tác phẩm hoặc công trình đẹp trong mắt của nhiều người.

Rất nhiều designers hiện nay không nghĩ rằng tỷ lệ này rất có ích

Richard Meier, kiến trúc sư huyền thoại, người đã tạo ra trung tâm Getty và bảo tàng nghệ thuật đương đại Barcelona thú nhận rằng, khi khởi nghiệp, ông có một mô hình tam giác với tỷ lệ vàng, nhưng ông ấy chưa hề dùng và thiết kế một sản phẩm nào mà sử dụng đến tỷ số này. Ông cũng nói thêm:”Có nhiều con số và công thức phải tính toán quan trọng hơn là tỷ số vàng này khi thiết kế một sản phẩm”.

Nhà thiết kế Giorgia Lupi từ Accurat, một công ty thiết kế cùng chia sẻ quan điểm này và nói rằng, tỷ số vàng cũng có tầm quan trọng tương đối như những lý thuyết thiết kế khác như: định luật 1/3, định luật ngón tay cái. Nhưng một nhà thiết kế giỏi sẽ không bị giới hạn bởi một qui luật cụ thể, và người này cũng xác nhận rằng chưa từng sử dụng tỷ lệ vàng trong các dự án thiết kế của mình.

Không chỉ có vậy, rất nhiều nhà thiết kế và kiến trúc sư khi được hỏi về tỷ số vàng, họ đều đồng ý rằng: tỷ số vàng quan trọng bởi nó là một công cụ chứ không phải một định luật hay chân lý để đánh giá vẻ đẹp của một tác phẩm!

Vậy tại sao “tâm lý” tỷ lệ vàng lại phổ biến như vậy?

Vậy nếu tỷ lệ vàng có nguồn gốc đơn giản và ít được ứng dụng như vậy, nhưng nó lại trở nên phổ biến?

Lý giải cho câu hỏi này, giáo sư Devlin nhận định:”Con người là những sinh vật được lập trình sẵn để nhìn, quan sát các đối tượng và tìm kiếm ý nghĩa của đối tượng đó.” Tâm lý của chúng ta thường không tin vào những thứ quá trừu tượng, vì thế nên chúng ta tìm đến nhưng công thức và phương pháp toán học để lý giải những sự việc. Nhưng vấn đề là hầu hết chúng ta đều không hiểu về Toán, hoặc ít nhất là hiểu ra rằng làm thế nào một tỷ lệ đơn giản như tỷ lệ vàng có thể được ứng dụng vào những sản phẩm phức tạp. Chúng ta là “nạn nhân” của chính tâm lý tự nhiên đó là áp đặt qui luật lên những gì chúng ta thấy. Nếu như không có những phép toán, thuật toán để đặt vào những đối tượng, tự bản thân chúng ta cho rằng những điều đó là không có thật, và nếu bạn nhìn thấy tỷ số vàng trong một tác phẩm thiết kế bạn yêu thích, đó mới thực sự là nghệ thuật chân chính?

 Bàn là (tổng hợp từ nhiều nguồn)